.................Asteroko kronika irakurtzeko Klikatu hemen...............
..............................................................................................................

2018/07/11

Lurrazpiko Lekitto

2018ko ekaiñian Lekittoko Kurik aldizkarixan 3. zenbakixan argitaratutako artikulua.
*** 

Sarreria

Azken urtietako aurkikuntzak dirazela eta, espeleologia modan jarri dala dirudi. Gure eskualdia, ganera, labar-artian zentro neuralgikua bihurtu da eta, horren barruan, Lekittok aparteko garrantzija dauko. Horregaittik, uste dogu interesgarrija izan leikiala herri barruko lurpeko ondaria aurkeztia.

Laburpen hau, bistan da, ez da behin betikua: espeleologian sekula ezin da zulo bat guztiz esploratutzat hartu, eta lurpeko mundua ikuspegi askotatik aztertu leike: arkeologia, geologia, biologia, hidrologia, kimika... Horretara, artikulu honegaz, gure herriko “beheko solairu” lilluragarrija hobeto ezagutzen jarraituteko gonbidapena egin nahi dotsuegu.

Bide batez, artikulu honetan mundu maillako primizia bi topako dozuez: bata, Atxurrako labar-artian aurkikuntzari buruzko detalle garrantzitsua; eta bestia, Ramon Adan de Yarzaren benetako arpegija. Bijak on arte iñun be publika ez dirazen datuak diraz.

Kabaua II ubegija, estolderija sare zaharran urteeretako bat. Egilea: ADES

Lekittoko egittura berezija

Gure herrija geologikoki kokatzeko, jakin daigun Bizkaiko iparraldeko Antiklinorijuan ipar-ekialdian dagola, Nabarniz-Aulestiako egitturiari dagokijon eremuan. Pitzadurak eta tolesdurak ugarijak diraz, eta urak bertatik sartuta haitzuluak sortzen dittuz, Behe Kretazeoko fazie urgondarretako materialetan, arrezifien inguruetan sortutako kareharrijan. Izan be, gaur lihorrian dagon kareharri hori antxiñan, itsas hondoko hondarra zan; horren seiñale garbijena bertan topaten doguzen itsas animalijen fosillak diraz.

Kareharrizko moltzuan ganian egonda, gure herrittarrak betidanik izan dabe lurpeko munduagaz hartuemona (nork ez dau kuebaren bat ezagutzen Lekitton?). Hau ez da beti onerako izan, lurpeko eremuak errez hondatzen eta kutsatzen dirazelako. Lekitto “karst urbanua” da (etxiak kueben ganian eginda dagoz), eta ingurune karstikua be intentsiboki erabilli izan da gizaldi eta gizaldijetan: harrobijak, deforestaziñoia, nekazaritza, eraikuntzia, estolderija, hondakiñen isurketia... Batzuetan arreta ezangaitttik eta bestetan ezjakinttasunangatik, horrek arazuak ekarri izan dittuz: kutsaduria, uholdiak, ur erreserbak agortzia, haitzuluen hidrologia eta formia aldatzia, animali espezieak desagertzia, aztarnategi arkeologikuak hondatzia... Lekitton ondorijuotako gehijenak begibistakuak diraz, bereziki urari bidiak oztopatu izanan eragiñez. Baiña allega da geure lurpeko ondare aberatsa babesteko ordua; eta horretarako lehelengo pausua, haxe ondo ezagutzia da.
Manuel Martínez de la Escalera. Iturria: Archivo del Museo Nacional de Ciencias Naturales.

Lehelengo exploraziñoiak

Lekittoko kobazuluei buruzko lehelengo datu zientifikua Manuel Martínez de la Escalera biologuak emon euskun 1892jan: Quaestus espezieko intsektu txiki batzuk jaso zittuan Garratxako kueban, Lumentxa mendijan (Martínez de la Escalera, 1899). Sasoi horretan beste ikerlari garrantzitsu bat be ibilli zan herrijan: Ramon Adan de Yarza, espainiar estatuko geologorik garrantzitsuenetakua. Kontuan hartuta bere familijan etxe ingurua (Zubieta) kobazuloz beteta dagola, pentsa geinke gaztetandik bertan sartuta ibilliko zala; halan be, ez eban horri buruzko ezer publika.

Ramon Adan de Yarza, gaztetan. Iturria: Llasera Adan de Yarza artxiboa

Ramon Adan de Yarza

Ramon Adan de Yarzari (1848-1917) natur zientzietako interesa familiatik jatorkon; Meatze Injeniari ikasketak egin ebazan Madrilen, eta horixe izan zan bere lanbide nagusija. Halan be, afiziñoz, ikerkuntza geologikuan be probetxu handijagaz ibilli zan: gaurko aditu askoren esanetan, bera dogu euskal geologorik garrantzitsuena (Astibia et al, 1996). Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako lehen azterketa geologikuak berak egindakuak diraz, Espainiako Mapa Geologikuan Komisiñoian enkarguz. Nazioarteko maillan be, bere garaiko petrografo nagusijenetakoa izan zan eta arlo honetako bere ikerketak, bestiak beste, nekazaritza lurren aprobetxamendu hobia ahalbidetu eben Gipuzkoan.

XIX gizaldi amaieran, Adan de Yarza izan zan Bizkaiko espeleologia zientifikuan aintzindarija Perea y Zurikaldai, Mazarredo eta Uhagon lagunegaz batera. Halan be, urte asko pasatu biharko zirian talde txiki honek hasittako bidiari iñork jarraipena emon arte; kontuan hartu daigun, artian, haitzuluen esploraziñoia (baitta kirola be, eta Zientzia oro har) klase altuei mugatutako eremua zala. 1950 hamarkadatik aurrera etorriko zan klase ertaiñan indartzia eta, horrekin batera, espeleologian loraldija.

Bere lan geologikuan osagarri legez, badakigu Ramon Adan de Yarza haitzuluen esploraziñoian jardun ebala, batez be Lea-Artibai inguruan; hain zuzen be, bera izan zan 1882jan Atxurrako kobazuluan lehenengo datu zientifikuak jaso ebazana, Jose Maria Solano Eulate koiñatuagaz batera (Adan de Yarza, 1892).

Oharra: artikulu hau da, guk dakigula, Ramon Adan de Yarzaren benetako arpegija argitaratzen daben lehelengokua. Izan be leku askotan, Ramonena dalakuan, bere anajia Marioren argazkija topaten dogu. Errore hau, itxuraz, bere biografo batek egin eban estrainekotz (Gomez Tejedor, 1998) eta harrezkero argitalpenez argitalpen errepikatu izan da.  


Garratxa I kuebia, Lumentxa mendijan. 1927ko indusketetan, ezkerretik eskumara: Telesforo Aranzadi, behargin lekeitiar bi eta Joxemiel Barandiaran. Iturria: Aranzadi Zientzia Elkartia
  1920. hamarkadan, barriz, Joxemiel Barandiaranen taldia etorri zan; 1918tik aurrera ebizen Santimamiñe industen, eta tarteka inguruko herrijetako haitzuluak be begiratzen zittuezen; halaxen agertu zan Lekitton, eta bertan Garratxako aztarnategija topa eban 1921 urtian. 1926jan, Santimamiñeko biharrak amaittu eta bertako indusketia hasi eben berak eta Telesforo Aranzadik; 1929ja arte egon zirian bertan (Barandiaran, 2005).

1936ko gerraostiak etenaldi luzia ekarri eban. 50. hamarkadan, Antonio Ferrer espeleologo bilbotarrak Grupo Espeleologico Vizcaino (GEV) bultzatu eban, Bizkaiko Foru Aldundijan babesaz. Eurak izan zirian Lekitto inguruko kobazuluen ikerketiari berrekin eutsenak, 60. hamarkadan: herri barruan Zubiburua, Eluntzeta eta Audijo esplora zittuezen, eta Gardata, Zatika, Otoio eta Algorta inguruetako hainbeste lezetan be ibilli zirian (Ispaster eta Mendexako lurretan). Joxemiel Barandiaran 1963an bueltako zan Lekittora, Garratxan jentia indusketa furtibuan ebillelako; aztarnategia guztiz hondatu baino lehen, pare bat urtez jardun eban bertan. Sasoi horretan Armintxe inguruetan be ibilli zan: Garabilla eta Larrotegi II kuebak ikusi zittuan, bigarrenian aztarnategija topata. Antzoriz lurmuturrian be, kuebia lokaliza eban Santa Catalina ermitta azpijan; eta hamen be aztarnategija identifika eban (Marcos, 1982).

70. hamarkadan ezer gitxi dago aittatzeko: Bilboko espeleologia talde pare bat etorri zirian (TBM eta SC Beti Goruntz), Zatika inguruko lezak eta Santa Catalinako aztarnategija ikustera (Fernandez, 1977). Hain zuzen be, 80. hamarkadan, azken kueba honen indusketa arkeologikua hasi zan Eduardo Berganzaren zuzendaritzapian; honen emaitza nagusijak ointsu hasi dira argitaratzen, eta aurreko KURIK-en dakazue horren barri.

Antxiñako saneamenduan obrak IS-035 kueban. Egilea: ADES

Ura, lurra eta hirigintza

Batzuetan emoten dau espeleologian garrantzija daukon gauza bakarra arkeologia dala; baiña Lekitton 80. hamarkadan izandako hirigintza arazuak ondo erakusten dabe ezetz: lurpeko munduak badittuz aintzat hartu biharreko beste arlo batzuk.

Gure herrijan saneamendu arazuak aspaldittik etozen. Estolda saria 1888kua zan (Pascual Abaroana), zati haundi baten herriko kuebak aprobetxata; bere sasoian adelanto demasa izan bazan be (inguruko herrijetan ez eguan estoldarik), ija 100 urte eta gero, zaharkituta eta hondatuta eguan: buxadurak, apurtutako hodijak, ur zikiñen igesak, marien eragiña... Honi aurre egin ahal izateko arazo handija eguan: lurpeko hoditerijan plano zehatzak falta zirian, edozein konponketa egitteko biharrezkuak. Estolda sarian esploraziñoia enpresa desbardiñei enkarga jakon, eta bederatzi urtez luzatu zan harik eta baleko emaitzak lortu arte; espeleologuondako hónek txostenok oso baliotsuak diraz, lurpeko galerija zaharren barri emoten doskuelako. Herriko estolderija barrizteko obra handija 90. hamarkadan egin zan. 

Beste arazo hidrologiko larrija uholdiena da. Lekittoko historijan, behin baiño gehijagotan, obregaz urari drainatze bidiak oztopatu izan jakoz, eta honen adibide nabarmenena Larrotegi auzo inguruko uholdiak diraz. 1986jan haranan azterketa hidrologikua egin nahi izan eben arazuari aurre egitteko; gure aurreko GEV-ekuei be aholkua eskatu eutsien (Alvarez, 1986), baiña azkenian ez zan konponbiderik topa. Ganera, igaztik hona, arkeologia kontuegaz konplika jaku...

1988ko azterketa geoteknikuan irudija. Egilea: AYALA et al. 1988. Estudio de riesgos geológicos asociados al karst de Lequeitio (Vizcaya). Instituto Tecnológico Geominero de España.


Uranaz gain, Lekitton eraikuntzian arazua dogu: millaka toneladatako etxia zuloz betetako lurran ganian egitten dogunian, ohizkua da eraikiñian arrakalak, hezetasuna, eraikiñan ezegonkortasuna... agertzia; hori gauza larrijaguak ez dirazenian. Urte askuan, herriko obretan agertu dirazen kobazuluak tapa egin izan dira; gaur egunian be, lurpeko ondariari lehen baiño garrantzi gehijago emoten jakon arren, ondiño ohizkua da hondeamakiñak topatako lezak ezer esan barik apurtzia; halan galdu genduan Zatika azpijan barianteko obretan agertutako kuebetako bat, eta halaxen gertatu zan Armintxegaz bebai. Bistan danez hau legian kontrakua da, baiña ez hori bakarrik: segurtasun arazo larrija be bada. Horretaz jabetuta, 80. hamarkadan Udalak kontratisten artian inkesta bat egin eban, euren bizitza profesionalian topatako kobazuluen barri jasoteko; batzuk erantzun eben, eta informaziñoia Artxibuan dago. Ganera, “Instituto Geológico Geominero de España”ri herriko lurren azterketia enkargatu jakon; geologo eta espeleologo talde batek egin eban, meatze-injeniari baten zuzendaritzapian. Bestiak beste, jakiña, herriko kuebak be aztertu zittuezen; eta 1988ko txosten geotekniko hauxe dogu, gaur arte, Lekittoko kobazuluei buruz iñoiz egin dan katalogo espeleologiko osotuena (Ayala et al, 1988).

ADES Espeleologia Elkartiari dagokijonez: taldia 1982jan sortu bazan be, hasierako urtietan ez giñian Lekitto barruko zuluetan ibilli; orduko kide gehijenak Gernika ingurukuak zirian eta esploraziño gehijenak han burutzen genduzen. Lekittogaz harreman zuzena eukon lehenengo esploraziñoia 2000 ingurukua da eta, bide batez esanda, ur-hornikuntzan kontura herrijari susto ederra emon geuntson. Kontua da Lekitton erabilli dan uren jatorri printzipala, juan dan 500 urtian, Trakamailleko kuebia izan dala, Amoroton (Ocamica, 1965). 2000 urte inguruan, Abittara eta Trakamailleko kueben esploraziñoian buru-belarri ibilli giñian; bijak sistema bakarra ziriala frogatu genduan, eta baitta bertako urak Ispasterko Elizalde auzotik etozela be. Beste modu batera esanda: Ispasterko ur zikiñak eta Trakamailleko itturrikuak, bat zirian. Zorijonez, Lurrak urak garbitzeko ahalmen handija dauko, eta ez zan sekula ezer larririk gertatu; baiña segurtasun kontuengaittik, Lekittoko herrijak Trakamailleko urak hartziari itzi eutson aldi baterako, harik eta Ispasterko ur araztegija martxan hasi zan arte. Gaur egunian, arazo hau konponduta dago.

XXI gizaldija eta labar-arte kontuak

Lea-Artibaiko taldekidiak sartziagaz batera, ADES-en Lekitto inguruko esploraziñoiei arreta gehijago emon geuntsen: ezagunak zirian kuebak hobeto ikertu, “galduta” eguazenak lokaliza, barrijak topa... Bihar horretan garrantzi handiko aurkikuntzak egin doguz, oin dala 20.000 urte berton bizi izandako animalijen hazurrak adibidez. Zorijonez, ekonomikoki ez dabe piperrik be balijo (hau espoliologuentzako mezua da); baiña aztarnategijok jagoten badoguz, etorkizuneko paleontologuak gure herrijari buruzko informaziño baliotsua atarako dabe bertatik.

IS-085 kuebia, herriko kaskuan. "Ursus spelaeus" hartzan hazurrak. Egilea: ADES

Azken urtietan, halan be, zarata gehijen atara dabenak aurkikuntza arkeologikuak izan diraz. Izan be, horren kontura Lea-Artibai eskualdia mundu maillako erreferentzia gunia bihurtu jaku, teoria arkeologikoren bat be hankaz gora jarritta (“El Vacío Vasco” famatua).  Honen eragille nagusija espezialisten belaunaldi barrija izan da, labar-artia beste ikuspegi batekin aztertzen hasi dana; gure zonan, horren meritua Diego Garate eta Joseba Rios-Garaizar arkeologuen taldiak dauko. Hamarkada honen hasieran, talde hau Euskal Herriko hainbat aztarnategi berrikusten hasi zan, eta pinttura eta grabauak topaten hasi zirian oin arte oharkabian pasatako lekuetan; esate baterako, eurak topa zittuezen 2012jan Garratxako pintturak. Zenbat bidar sartu ete gara zulo horretan, espeleologo eta arkeologuak bebai, ezer be ikusi barik?? Jakiña: danok ahozabalik geratu giñian. ADES-en be, ordutik aurrera haitzuluetako paretei beste era baten begiratzen hasi giñian; halaxen topa genduan gure lehelengo zaldija 2014ian, Morgotako lezan (Kortezubi).

Honek argi erakutsi eban kobazuluetako aztarnategijak ikuspegi barri honegaz errebisa biharra eguala; izan be, ordura arte arkeologuak baekijen zer topa bihar zan, baina ez zirian kobazuluetan asko sartzen; espeleologuak, barriz, aldrebes: kobazuluak barruraiño esploraten genduzan, baina ez genkijan zer topa bihar zan. Egoera xelebre honegaz jabetuta, Bizkaiko Foru Aldundijak ekimen txalogarri bat bultzatu eban, arkeologuen eta espeleologuen arteko harremana estutzeko: 2015eko otsaillian, Euskal Espeleologoen Elkargoagaz batera “Espeleologia eta Kultur Ondarea” izeneko lehenengo jardunaldija antolatu eban Bilbon; bertan, arkeologuak labar-artia ezagutzen erakutsi euskuen Euskal Herri osoko espeleologuoi.

Jardunaldi hau historikotzat hartu geinke, beronek ekarri dabelako azken urtietako aurkikuntza zaparradia. Hain zuzen be, bost hille geruago, espeleologo eta arkeologuen arteko elkarlan honen adibide ona gure eskualdian bertan ikusi genduan, Atxurrako kueban (Berriatua). Bertako labar-grabatuen aurkikuntzian historija oso ezaguna da; ez, ostera, oin kontako dogun detallia, KURIK-entzat primizian. Kontua da arkeologuak bi indusketa kanpaina egin zittuezela Atxurrako goiko sarreran, 2014 eta 2015ian; ADES-ekuok eurei laguntzen izan giñian, seguridadeko sokak eta anklajiak instalaten. Indusketa egunak aprobetxata, noski, arkeologuak goiko galerijako hormak be miatu zittuezen; baiña esan euskuenez, ezer ez eben topa. Halan be, eurekin berba eginda, konturatu giñian lehelengo metruak baiño ez zittuezela begiratu. Hau da: ez eben ezagutzen barruko galerijetara sartzeko pasabidia. Horretara, 2015ko iraillan 25ian, ADES-eko espeleologo batek (Iñaki Intxaurbek) Diego Garate arkeologua galeria estu horretatik aurrera gidatu eban; hortik aurrera egindako aurkikuntzen historija oso ezaguna da. Anekdota honek ederto erakusten dosku arkeologo eta espeleologuen elkarlana alde bijen mesederako dala.


Honen ostian, guk betiko martxan jarraittu genduan: astero bi-hiru espediziño, urte osuan, gehijenetan errutinazko biharretan: leza txikiñak esplora, txarakan gora eta behera billa ibilli, Lea-Artibaiko katalogo espeleologikua osotu.... Errutinazko bihar batzuk, baiña, atzian sorpresia izaten dabe; eta horixe gertatu jakun Lekitton, Armintxegaz.

Armintxeko aurkikuntzia ez zan bat-bateko gauzia izan. Lehelengo pistia 2008jan topa genduan, Lekittoko Udal Artxibuan, urei buruzko 1796ko txosten batian: leza bat aittatzen zan, 20 metroko sakoneran ura eukona, Arbiatxen (Arbintze, Armintxe, Arbiatx, Arbeatx... itxuraz toponimo bakarran aldaera desbardiñak baiño ez diraz). Bestalde, jentiak kontata bagenkijan Letraukua inguruan kobazulo asko eguazena, eta batek leza handija eukala barruan, ausartenak sokaz jaisten ebena; GEV-ekuak be jaso eben erreferentzija hori, baiña lezia lokaliza barik. Auzotarren esanetan, urte gitxi zirian koba-leza hori desagertu zala: Larrotegi auzotik Letraukuara igoteko oiñezko bidia egittian estali ei eben. 2013an, lekukuetako batek (Santi Bideganetak) kobazulua eguan toki zehatza seinala euskun. Eta bai: bertan lurrez tapatako galerija baten arrastua topa genduan. Halan be, ez geuntson kasu handirik egin: halako dozenaka zulo esploratzeko zain dakaguzen legez, zerrendan apunta genduan.
Baiña lehen esan dogu urte gitxittan gauzak asko aldatu dirazela: Lea ibarrian topatako labar-arte aztarnategijak Lekitto garrantzi handiko lekua bihurtu eben, eta beraz gure katalogoko “IS-100 Armintxe II” erreferentzia ez oso interesgarri horrek garrantzija hartu eban. 2016ko maiatzan 1erako planea genduan bertara sartzia. Zeozer agertu zeikiala susmatzen genduanez, egun horretan Juan Carlos Lopez Quintana arkeologua gonbidatu genduan. Bihar gogorra aurreikusi gendualako, jente asko bildu giñian: kuebia zabaldu, esplora eta atzera zarratu biharra eguan, dana egun bakarrian (bide horretatik ume asko pasaten da, eta ezin zan zulua zabalik itzi). Egun horretakuak ondo erakusten dau edozein aurkikuntza espeleologiko talde lanan ondorijua izaten dala: lehenengo, batzuek lurra, harrijak eta hormigoi zatijak atara zittuezen; beste batzuek, esploraten hasi zirian; hurrenguak, topografiaten; bestiak, galerijen argazkijak ataraten; beste batzuek lagin biologikuak hartzen; bestiak, hormak miatzen...
Marrazkija: Markues
Grabauak topa genduzanian poza, urdurittasuna eta kezkia nahastu jakuzen. Segiduan konturatu giñian arte lanetako batzuk ezohizkuak ziriala, eta, paradoxikoki, handik aringa-aringan urteteko gogua sentiduten genduan, ha toki majikua ez hondatuteko. Kanpora urten giñian, eta arkeologua bertara ekarri genduan: grabauak benetakuak zirudijela baieztatu euskun. Argazki batzuek hartu, eta esploraziñoia bertan behera itzi genduan. Ekaiñian, Udalak atia instala eta gero, lehelengo biharra espezialista bat grabauetaraino ekartia izan zan (Cesar Gonzalez Sainz, Kantabriako arkeologo ospetsua). Gero esploraziñoiagaz jarraittu genduan, baiña babes-protokolo zorrotzez eta, jakiña, Panelan Gelara sartu barik.

Esploraziñoian datu asko jaso bagenduzen be, hórren artian nabarmenena hauxe da: Panel Nagusi famatuaz gain, Armintxen askoz be labar-grabau gehijago dagozela; urari ipiñittako oztopo artifizialen eragiñez kuebia urez betetzen dala, eta honek apurka-apurka grabauok hondatzen diharduela. Arazo honen zehaztasunak oin dala gitxi argitaratu doguz Karaitza aldizkarijan, beraz, artikulu hau ez luzatzeko bertan irakorri zeinkie; interneten errez topakozue (Gorosabel eta Urrutia, 2017). Esploraziño espeleologikuan seigarrengo astian, 2016ko iraillian, aztarnategiko Zuzendaritza Arkeologikuak biharrak eteteko agindu euskun. Harrezkero eta gaur arte (artikulu hau 2018ko otsaillian idazten gabiz), ez dabe ADES Espeleologia Elkartiagaz ezertarako konta.

IS-100 Armintxe II, Hondo Bako Galerian. Ernai dagon behorran grabaua, uholdiak hondatuta. Egilea: ADES

Etorkizuna

Gorabehera desatseginotaz aparte, guk biharrian segitzen dogu. Armintxe inguruari, bistan da, harreta berezija eskintzen gabiz (IS-100 kuebako uren arazuari urtenbidia emon ahal izateko ez da bakarrik barruko esploraziñoia amaittu bihar; ganera, muino osuan eta beste kobazuluen hidrologia ulertzia ezinbestekua da). Halan be, gure ardurapeko eremua Urdaibai, Lea eta Artibai ibar osuak dirazen legez, bertako karsta ikertzen eta babesten jarraittuko dogu bere arlo guztietan: biologia, arkeologia, hidrologia, kimika, geologia... Izan be, ikuspegi integral horixe da espeleologuon ezaugarri baliotsuena, espezialista monodisziplinarrei falta jakena. Horregaittik, euregaz eta erakundiegaz batera, danok lan talde bakarran parte izan biharko giñake. Nazioarteko komunidade zientifikuak aspaldittik argi dauko hori; ia noiz hasten garian hamentxe aplikaten.

IS-100 Armintxe II, Erreka Buxatuaren Galeria. Topografia lanak; fondoko espeleologua grabauen sektorera doian katazuluan sartzen dago. Egilea: ADES

Azken ohar bi

  • Momentu honetan, ADES Espeleologia Elkartiak 111 kueba daukoz katalogata Lekitto inguruan; hórretatik 30 inguru, herri kasko barruan dagoz. Kontuan hartu, halan be, eraikin azpijetan gehijago be egon leikiazela, ezagutzen ez doguzenak. Segurtasun arrazoiengaittik kobazuluen kokapen zehatza ezin dogu argitaratu; baiña gure katalogoko datuak ikerlari eta erakundientzat eskuragarri dagoz.
  • Espeleologuok ezingo genduke gure biharra egin herrittarren laguntza barik, lurra onduen ezagutzen daben jentia bertoko auzotar eta basarrittarrak dirazelako. Eziñezkua da informatzaille guztiak aittatzia; baiña danon ordezkari modura gogoratu daiguzan Eustasio Arritola (Lekeitio, 1925-26), Norberto Urresti (Oleta, 1925), Pascual Algorta (Mendexa, 1926), Antonio Atxabal (Zatika, 1963) eta Uriarte jauna (Gardata, 1963); eta gaur egunetik hurrago, Txomin Okamika “Eluntzeta”, Pedro Arrizubieta, Jose Ramon Mentxaka, Bene Plaza eta Anton “Pitxon”. Hamen ikusi dozuen informaziñoian zati haundi bat eurei eta beste herrittar askori esker jasotakua da; horretara, lehengo eta gaurko espeleologo guztien izenian, eskerrikasko. 

Txomin "Eluntzeta", Pedro Arrizubieta eta bere lagunak. Egilea: ADES

Anton "Pitxon" eta Bene Plaza. Egilea: ADES
Jose Ramon Mentxaka. Egilea: ADES

Bibliografia

Testuan aittatutako erreferentziak:
  • ADAN DE YARZA, Ramón. 1892. Descripción física y geológica de la provincia de Vizcaya. Memorias de la Comisión del Mapa Geológico de España. Imp. Manuel Tello. Madrid.
  • ALVAREZ ORTEGA, Angel. 1986. Informe hidrológico de las dolinas de Larrotegi. GEV. Bilbo. Txostena Lekeitioko Udal Artxiboan.
  • ASTIBIA, Humberto. MURELAGA, Xabier. NUÑEZ-BETELU, Koldo. 1996-VI-1. Ramón Adán de Yarza. Elhuyar aldizkaria.
  • AYALA CARCEDO, Francisco Javier. FERRER GIJÓN, Mercedes. MARTINEZ PLÉDEL, Bruno. RAMÍREZ TRILLO, Federico. CISNEROS MACHO, Manuel. GRAO DEL PUEYO, José A. 1988. Estudio de riesgos geológicos asociados al karst de Lequeitio (Vizcaya). Instituto Tecnológico Geominero de España. Txostena Lekeitioko Udal Artxiboan.
  • BARANDIARAN, Jose Miguel. 2005. Diario Personal. Volumen I (1917-1936). Desde los primeros trabajos científicos, hasta el inicio del exilio. José Miguel de Barandiaran Fundazioa. Colección Sara 6. Ataun.
  • FERNANDEZ IBAÑEZ, Carmelo. 1977. Materiales prehistóricos procedentes de la caverna de Santa Catalina I (Lekeitio, Vizcaya). Ixiltasun Izkutuak 3. Bilbo.
  • GOMEZ TEJEDOR, Jacinto. 1998. Ramón Adán de Yarza, geólogo bilbaíno. Colección Temas Vizcaínos nº 283-284. Ed. BBK. Bilbo.
  • GOROSABEL, Oier. URRUTIA, Martin. 2017. Armintxe: korapilo arkeologikoa, hidrogeologikoa eta diplomatikoa. Karaitza 24:46-54. Oñati.
  • MARCOS JL. 1982. Carta arqueológica de Vizcaya. Primera parte. Yacimientos en cueva. Cuadernos de Arqueología de Deusto 8. Bilbo.
  • MARTÍNEZ DE LA ESCALERA, Manuel. 1899. Examen del Grupo Bathyscia de España. An. Soc. Esp. Hist. Nat. XXVIII:385,411. Madrid.
  • OCAMICA Y GOITISOLO, Francisco de. 1965. La villa de Lequeitio. Ensayo histórico. 2º edición. Diputación Foral de Vizcaya, Bilbao 1966.


2018/07/05

Armintxeko "limnigrafo publikoa" (2018-VII-2)


He hecho este pequeño reportaje sobre la tromba del lunes, y las aguas de Armintxe, dedicado a los responsables penales de lo que suceda allá abajo, a saber (por orden jerárquico): Juan Carlos López Quintana, Mikel Unzueta Portilla, Andoni Iturbe Amorebieta, Lorea Bilbao Ibarra y Unai Rementeria Maiz. ¡Que lo disfruten!

****

2018ko uztaillan 2xan Lekeition izandako euri jasa izugarrixan ostian, gabeko ordu txikixetan, ADES Espeleologia Elkarteko kidiak Armintxeko hobi, trop-plein, ubegi eta ubide asoziatuen portaeria aztertzen egon giñan. Betiko legez, koba barruko arazua ulertzeko eta soluziñua emoteko balixoko daben informaziño gehixago bildu genduan.

Jentiak pentsau leike Armintxeko grabauak ufalekin hondatu leikiazela diñogunian, zorigaitzezko gauza sahiestezin batengaittik gabizela. Horregaittik, komeni da gogoratzia:
  • Arazo hori oin dala urte 2 identifikatu genduala, eta momentuan Bizkaiko Foru Aldundixa jakiñan gaiñian ipiñi genduala.
  • Arazo hori konpontzeko soluziño bat be proposatu genduala: tunel artifiziala zulatzia, urari urtenbidia emonda grabauak gehixago ez hondatzeko moduan.
  • Ordutik hona, Armintxeko muinoaren eta Larrotegi haranaren hidrologia aztertzen gabizela; datu oso esanguratsuak jaso doguzela; BFA-ri behin baiño gehixagotan eskindu detsaguzela; baiña eurak ez dabela datuok jasotzeko interesik agertu.
Gauzak holan, galdera logiko eta nagusi bat etortzen da: zergaittik, URTE BI eta gero, ez dau Bizkaiko Foru Aldundixak ondiokan ufalen arazua konpondu? Nekez ulertzen da zeren zain dabizen.

Zorionez, uzt 2ko ufala motza izan da: baiña badakigu truxala beste ordubetez luzatu ezkeriok, Armintxeko Panel Nagusiko grabauak lokatzez estaliko dirala (Hondo Bako Galerixako grabauak estalitta dagozen modura).

Gure “limnigrafo publikuak” diñosku bart Armintxeko ura bere altuera normaletik (5 m. itsasuan maillan gaiñektik) gitxienez 13 metrotara igo zala. BFA-k koba barruan dittuazen neurgailluen irakurketia be oso interesgarrixa izango da: noraiñok igo dira urak, Hondo Bako Galerixako grabauetaraiñok (16 m.tara), beste iñoiz gertatu izan dan moduan? Zaldi Bakartiraiñok (17 m.tara), oiñ arte justu-justu librau dana? Gela Debekatu eta Panel Nagusiraiñok (23 m.tara)? Bildutako datuen arabera, badakigu teknikoki posible dala ura burdiñezko ateraiñok be allegatzia (26 m.tara), eta bertatik urtetzen hastia...



Limnigrafiak, halan be, ezin dira ondo interpretau testuingurua kontuan hartu barik. Hain zuzen be, horixe da ADES Espeleologia Elkartean juan dan urte bixan egitten gabizena: testuinguru horren datuak biltzen. Eta hala jarraittuko dogu, egunen baten Foru Aldundiko arduradunen bati bonbillia ixotuko jakon esperantzan...

Oier Gorosabel Larrañaga


Gehiago jakiteko :
 

2018/05/28

Faktore pertsonala Armintxen (Arkeokronika arrosa I)


Mikel Unzueta Portilla eta Juan Carlos Lopez Quintana, ADES Espeleologia Elkarteko kideekin Armintxe kobazuloan eginiko lehen ikustaldietan.
Mikel Unzueta Portilla eta Juan Carlos Lopez Quintana, ADES Espeleologia Elkarteko kideekin batera Armintxe kobazuloan eginiko lehen ikustaldietan.
ETA-ren disolbatze prozesuan bagenekien lehendik “sukaldeko lanak” izan duen garrantzia, baina oraintsu hasi gara negoziatzaileen paperari buruzko detaile zehatzagoak jasotzen. Miresgarriak benetan, gauza guztiek okerrera egiten dutenean ere zubiak mantentzeko lanean aritzen direnak. Detaile hauen artean gauza xelebreak ere jakin ditugu, adibidez gatazkak konpontzerakoan faktore pertsonalak izaten duen garrantzia.

Faktore pertsonal horrek, bistan da, alde onerako zein txarrerako eraman dezake balantzaren pisua; baita makropolitikan ere, askotan dramatikoki. Ez naiz ni esfera horretan mugitzen, baina agian jakingo duzue kobazuloen munduan ibiltzen naizela; eta azkenaldian, espeleologook Bizkaian aurkitu ditugun labar-arte kontuetan -edo hobeto esanda, haien gestioari buruzko gatazkan- faktore pertsonalaren eragina neure begiekin ikusi ahal izan dut. Detaile teknikoagoak mila bider aipatu ditugu jada (sare sozialetan Armintxe eta Atxurra traolak bilatzea baino ez duzue), baina faktore pertsonal honi buruz ez dugu orain arte ezer esan. Eta merezi duela uste dut.

Kokatze aldera, esan dezagun ADES Espeleologia Elkartekook Armintxeko grabatuak 2016ko maiatzean aurkitu genituela, geure ekimen hutsez eta Bizkaiko Foru Aldundiko plangintzetatik kanpo. Lehen babes neurriak ere geuk ezarri genituen, eta arkeologo bat eta Aldundiko Ondare Saila abisatu genituen; hurrengo hileak haiekin elkarlanean aritu ginen, kobazuloa aztertzen eta esploratzen. Baina irailean, lana oraindik amaitu barik genuela, sarrera eragotzi ziguten. Harrezkero Armintxe aurkitu genuen espeleologoak, teorikoki lan taldearen partaide izan arren, ikerketatik kanpo egon gara. Bertan lanean ari den Aldundiko taldeak ez du gurekin kontatzen, gure elkarrizketa saiakerei ez die erantzuten eta egiten ari diren lanen berririk ez digu ematen.

Ez dirudi gauza handia, lehenengo begi bistan: administrazioaren ohizko isiltasuna, jende normalaren informazio eskarien aurrean. Baina, kontuan hartzen badugu Armintxeko grabatuak hondatze arrisku larrian daudela, eta haiek mehatxatzen dituzten uholdeen arazoari irtenbidea emateko, osatu gabe dagoen esplorazio espeleologikoa egitea ezinbestekoa dela, agian ulertezinagoa da. Zergatik atzeratzen ari da hainbeste lanoi ekiteko momentua? Bi urte pasa dira jada, bere euri denboraldiekin. Zer ari dira, erruleta errusiarrean jokatu nahian? Zein da zuhurtzia falta handi honen arrazoia?

ADES-ekook Bizkaiko Foru Aldundiko taldearekin harremanik ez dugu beraz; joan den bi urtean bakoitza gure aldetik gabiltza, muino berean ikerketak eginez, elkarri hitz egin gabe. Denbora horretan pentsatzeko aukera izan dugu, noski. Eta nik hasieran erdi-brometan esaten nuen gauza batek indarra hartu du; izan ere, ezin genuen sinetsi horrelako inuxentekeri batek auzia horrela korapilatu zezakeenik. Baina beste arrazoirik ezean, eta Juan Carlos Lopez Quintana (Armintxeko proiektuaren arkeologo arduraduna), pixka bat ezagututa, arazoaren oinarria horixe dela ondorioztatzen hasi gara: faktore ezin pertsonalagoa, alegia.

Kontua hauxe da: 2016ko uda amaiera inguruan, ikerketa prozedimentuari buruzko bilera tekniko bat egin genuen Lopez Quintanarekin eta bere ugazaba, Mikel Unzueta Portilla Aldundiko Ondare Kulturalen teknikoarekin. Besteak beste, “Tana”k   azaldu zigun aurrerantzean esplorazio lan guztia berak lagunduta egin beharko genuela. Detaileetan sartu gabe, laburbilduz esan dezagun ez genuela baldintza hori onartu: teknikoki ezinezkoa izateaz gain, etikoki onartezina zitzaigun eta kobazuloetan lan egiteko moduari buruzko ezjakintasun handia erakusten zuen. Beraz bilera amaitutzat emanaz mahaitik jaiki ginen, proiektutik alde egiteko prest... eta orduan gertatu zen.

Zer gertatu zen? Unzueta segituan konturatu zela espeleologorik gabe ezingo zutela Armintxeko ikerketarekin jarraitu. Beraz, hitza hartu eta esaldi hau bota zuen: “Itxaron. Eser zaitezte berriz. Tana, itzul iezaiezu giltza”.

Ez dirudi gauza larria, ezta? Bada, kontua da esaldi sinple honekin, Unzuetak Tana “destruitu” zuela, gaur egun gazteek esaten duten bezala. Bistan da lan prozedura berria Unzueta ugazabarena zela, eta Tana morroiaren funtzioa “lan zikina” egitea izan zela (gure haserrea piztuz). Baina horren ostean Unzuetak Tanaren argumentazioa ukatu zuen, azken hau umiliatuz.

Batek pentsatu dezake gauza garrantzitsuak (Europako aztarnategi arkeologiko garrantzitsuenetako bat urpean suntsitzea edo salbatzea, adibidez), ezin dituztela horrelako faktore pertsonalek erabaki. Baina ETA-ren disoluziora itzuliz, begibistakoa da horrela izaten dela. Irakurri al duzue jeltzaleek etakideei taxirako dirua eskatu zieteneko anekdota, “bueltatzeko konpromezuarekin”? Mundiala da. Eta gauza jakina da Jesus Egigurenen eta Josu Urrutikoetxearen arteko zorioneko kimikak, gatazkaren konponketan aurreratzen asko lagundu zuela. Lehen aipatu dugun bilera horretan, Tana ez zen ausartu ugazabari kargu hartzen (bera kakatan uztearengatik), zaila izaten baita ogia ematen dizun eskuari kosk egitea. Beraz, prozesu psikologiko ezagunari jarraituz, errazena egin zuen: amorrua katearen maila ahulenera proiektatu, espeleologoengana alegia, eta... bere burua irteerarik gabeko kale batean sartu.

Bai; urte biko distantziarekin begiratuta, bilera horretan gertatutakoak Armintxen gertatu diren gauza asko azaltzen ditu: irailean lanekin jarraitzea eragotzi zigutenekoa; gerora Tanak egin digun ezikusiarena (“mespretxurik handiena, apreziorik eza”)... eta, azken finean, logikarik gabeko egora hau sine die mantentzea.

Zenbat denbora pasatu beharko du “gure” Egiguren eta Josu Ternera rupestreak agertu arte? Ezin jakin. Esandakoak esanda, badakit ni neu nekez bueltatuko naizela Armintxera (Tana eta Unzueta beraien karguetan dirauten artean, behintzat). Baina halere mezu hau bidali nahi diet: kobetan egin behar den lan multidisziplinarra (benetakoa) zer den ikasi dezatela; utz diezaietela espeleologoei haien lana egiten; eta ez dezatela gehiago erruleta errusiarrean jokatu. Armintxeko grabatuak daude jokoan: mundu guztian famatu diren horiek, zein kobako beheko mailetan dauden (eta argitaratu ez diren) beste asko.

OIER GOROSABEL LARRAÑAGA
Info7 irratiko Talaiatik saiorako, 2018ko loraillan 21a,
Barne bilatzaitea/buscador interno
 

Tagzania: tz_0jY4EqIbPwUPTqqE7glpdEuQMEN0 Free counter and web stats