2017/06/16

Jose Miguel > Joxemiel



1938ko egutegixan orrialde bat.



BARANDIARAN, Jose Miguel. 2005. Diario Personal. Volumen I (1917-1936). Desde los primeros trabajos científicos, hasta el inicio del exilio. José Miguel de Barandiaran Fundazioa. Colección Sara 6. Ataun. + BARANDIARAN, Jose Miguel. 2009. Diario Personal. Volumen II (1936-1953). Durante los años de su exilio en el País Vasco Continental. José Miguel de Barandiaran Fundazioa. Colección Sara 8. Ataun.

Hara nun, #speleo historiazale modura irakortzera sartuta (arrazoi teknikuengaittik, esango dogu), alde gizatiarretik asko hunkitu naben liburu txortia. Ezagutzen nittuan, bistan da, Jose Miguel Barandiaran zientzialarixan bihar monumentalan nundik-norakuak (kultura zaletasun minimua dakan edozeiñek lez), baiña bere diarixo pertsonalak irakorritta, haren pertsonalidadian sartzeko aukeria izan dot. Enpatia ariketa bat eginda (ez naizelako erlijiosua, ezta kontserbadoria), Joxemiel agertu da nere begi aurrian, eta ha maittatzen hasi naiz. Jauzi kualitatibo haundixa, bistan da.

Hortaz gain, euskal #speleo historiarako dato pillua jaso dittudaz, baiña hori baiño gehixago, esango neuke garrantzitsuena JMB-k jokatutako zentro neuralgiko papela dala. Batez be Lapurdiko urtietan, harrittu egin naiz bere inguruan bildu zan jentetzan artian gure aintzindarixetako asko topatzian: St. Perier senar-emaztiak, Marcel Loubens, Louis Gaudin (zelako sorpresia, JMB-ek bioespeleologian be jardun zebala jakitzia!!) Georges Laplace-Jauretxe, Pierre Boucher, Manuel Laborde, Jesus Elosegi, Pierre Rat, Pierre Lamare... Baitta gerra aurretik Telesforo Aranzadi (bistan da), Juan Arin (#speleo satelitien paradigma) eta Tomas Atauri be (gero Aranzadi ZE-ko buruzagitza, eta JMB Hegoaldera ekartzeko arduria hartuko zebana). Ezagutzen ez nittuan konexiñuak, ezagutzen ez nittuan urtietan (Espainiako eta II Mundu gerren arteko tartia hutsune haundixa zan nere oharretan), hurrengo urtietako espeleologian billakaeria ulertzeko balixo izan desten gakuak.

Bigarren bolumenian Armando Llanosek (horra beste espeleologo bat) hitzaurrian esaten dabenez, JMB-ren diarixuetan tono “notariala” nagusitzen da. Orokorrian serixua da, egindako gauzak ipintzera mugatzen da, eta hárei buruzko iritzixak gitxi dira. Egon, badagoz, halan be (garrantzi bereziko gertakarixetan), eta halakuak irakortzian hartzen da gozamen haundiña, zientzialarixan atzetik pertsonia ikusten dogulako. Adibidez, 1949ko abenduan 31ian, urteroko moduan bere urtebetetze eguna aprobetxatzen dau bere buruan gaiñeko reflexiño bat egitteko:

“Gaur 60 urte egiten zetuat. Emengo bizi-aldia aurrera zeak: lasterka, geroz eta urrin aundiagoan. Bere azkena geroz eta aldeago. Ari nauk beregana asko urbiltzen. Urteak ez dituk juanak; ez zetuat igaro. Nere eginkizun eta lanetan biurtu ituan. Lanak –egindako lanak- eginak dituk, ez dituk juanak, ezta utsera biurtuak ere: oriek ez dituk sekulan galduko: beraz urteak or zeudek: nigan zeudek eta ni ibili naizen tokietan.
Urte ontan 281 otordu eman zeagu etxera etorri zaizkigun adiskide eta arrotzai”.

Irribarre haundi batekin irakortzen da “Bere azkenera urbiltzen ai dela” diñuanian, bistan da imajinau be ez zebala egitten 102 urte hartuko zittuanik.

Beste une politt asko izan dittudaz irakorketan zihar. Hona apuntautako hainbat ohar solte (atzetik aurrera apuntautako oharrak; hau da: lehelenguak barrixenak dira, azkenak zaharrenak):
  • Fetxa bako papel batian “instantanea” batzuk harrapatzen dittu: bere helduarotik, gaztaroko flashak harrapatzen dittu modu inpresionista xamarrian: Agamundako lezia (9 urtekin, bere lehelengo #speleo esperientzia); hartzan anekdotia; papel hondakiñez betetako trena, irakurketarako aukeria; eta seminaristak arbolapean olgetan dabizeneko eszena kostunbristia.
  • 1943ko mar 8: JMB-k sermoia egitten dau Saran, bere bizitzan estrainekotz euskeraz.
  • 1943ko Ots 28: kontrabandua, mugalari mobimendua... JMB-k berak be 8 tabako pakete saltzen dittu (¡!) Baionan eta Biarritzen, 560 liberatan (arrautza dozeniak 100 libera balixo zebanian).
  • “Trepak” ikusteko modua: JMB-k gauza jakintzat daka erakundietako buruzagitzan ausartenak, trepalarixenak, ipiñiko dirala; ez balekuenak, normalian; horretara, bere aukeria karrera honetatik kanpo gelditzia da, txindurri biharretan, etorkizunerako garrantzizkuak izango dirazen gauzetan.
  • Ibarnegarai “diputadu fiñak” errefuxiatuekin jokatutako papela kontatzen dabenian (oiñ ulertu dot euskaltzaliak zetsen gorrotua).
  • Juaten dan ostatu, tren, kongresu eta halakuen preziuak, menuak etabar apuntatzen dittu sarri (baitta ze pintxo klase ipiñi detsen, iñoiz).
  • Refujiauen kontuakin eta batez be Bizkaiko ofensiba osteko informaziñuak jaso eta gero, oharrak askoz be emozionalaguak dira. Halan be, bere iparorratza argi daka: relijiñua eta etnografia, orden horretan, eta politikan inplikatzeko tentaldixei irmo eusten detse.
  • 1935 udan Saturraranen izandako tirabira “naive”ak: baiñuzaliak erropa inmoralekin dabiz, eta batzuk... taparroiak hondarrian bertan aldatzen dittuez!! Mutrikuko alkatiari protestak, seminaristen sabotaje futbolistikuak, erropa gitxikin eguzkixa hartu daben jentia Eskilantxarri ostera bialdu...
  • 1936 eka Mari Itturran markiñarran historia trukulentua: gizonari potruak erauzi, gero banandu, gero ondorenguak engañau...
  • 1936 uzt 18xan, Urtiagan dagozela (Itziar), “kanpoko” mundutik datozen gerra hotsak. Ohar txiki bat, garrantzi gitxikua, atzetik zetorrena imajinau be ezin zeikien egin...
  • Batzutan speleo kontuetan izaten doten larrittasun horri aurre egitteko (“Aste honetan ez dot speleorik egin! Egun bat galduta! Hainbeste deskubritzeko dagonian...!”) ondo dago Barandiaranen esploraziño ritmuan lekuko izatia. 3-4 hille ezebe egin barik... oporrak eta udia frenetikoki industen eta prospektatzen... txango soltiak handik eta hamendik... urte erdi ezebe egin barik, abade biharrekin liauta... Bere argitalpenak eta egindako biharren zerrendia ikusitta emoten dau denpora guztian jo ta keia ibiltzen zala, baiña ez. Ahal zeban moduan, ahal zebana. Kontua da 80 urterarte ibilli zala hortan... Horixe da sekretua, eta gure iparorratza: gauzak ahal danik eta onduen egin, txiri-txiri, eta hortan iraun.
  • Gaztetan zenbat putada egin zetsen ikusitta, batek adoria hartzen dau Armintxen eta Atxurran egin nahi deskuen faenei aurre egitteko. Jesus Altunan prologuan [6(2):495]: “En estas páginas podemos seguir por tanto, desde sus 27 a sus 46 años, a un hombre que ha llenado todo un siglo de nuestra historia. A un hombre de gran tesón, reconocido por sus trabajos en medios científicos, que sufrió constantes zancadillas por parte de sus más próximos superiores jerárquicos. “Nemo profeta in patria sua”. Pero suele ser así. En todo caso la historia acaba por aclarar quién era el válido y quiénes los personajillos circundantes que rezumaban ignorancia y mediocridad”.
  • Lea-Artibaiko katalogua argitaratzerakuan kontuan hartzeko (ADES-eko taldekidiak, aittu!); I bolumenian, Alvaro Arrizabalagan sarreran, indize toponimikuari buruz [6(2):499]: “En la toponimia, se hará referencia al nombre propio del lugar, y no al tipo de lugar (Altamira, por Altamira, cueva de; Catadiano, por Catadiano, dolmen de).”
  • Eta datu bilketa prozedurei buruz: “Me entero que D. Resurrección Mª De Azkue y D. Juan Eguskiza no se hallan conformes con mi método de publicar los datos folklóricos sin ningún retoque literario. ¡Cómo pensarán que los datos retocados por el investigador con su criterio subjetivo pueden ofrecer garantías para un estudio científico!”. [6(2):576] Barreguria emon desta honek, izan be, Azkuek jasotako ipoin eta kondairetan horixe zan gitxien gustatzen jatan gauzia: literarioki “edertzeko” erakusten zeban joeria. Joxemiel jaunangandik hurrago sentiduarazi naben gauzia.

Jakiña: egutegixan 1º eta 2º zatixak irakorri eta gero (1953 arte) hortik aurrerakuak irakortzeko gogo bizixa geratu jata. Noiz argitaratuko ete? Laster izan dailla.

ADES: laster lagako dittudaz 4 liburuak Gurutze Gorriko lokalian, danok kontsultau ahal izan daizuezen.

JMB Atxurrako goiko sarreran, 1934an. Argazkixa: Enrique Eguren Bengoa.

2017/01/12

Euskal-Erria aldizkaria (1880-1918). Espeleologia artikuluak eta beste.




Euskal espeleologiaren historia aztertzeko zalea naizen aldetik, Euskal-Erria aldizkariko hainbat erreferentzia bibliografiko bilduak nituen: artikulu zaharrak, duela gutxira arte liburutegi handi batera joan ezean kontsultatu ezin nituenak. 2011 urteaz geroztik, baina, Sancho el Sabio Fundazioak hartutako lanari esker, Euskal-Erria aldizkaria interneten kontsultatzeko moduan dago[1], eta beraz indizeak arakatzeari ekin nion.

Lan honen ostean, zerrenda bibliografikoetako artikulu espeleologiko hoiek zuzenean irakurri ahal izan ditut, baita lehendik ez nituen erreferentzia batzuk jaso ere. Gehiago ere egon daitezke: izan ere, izenburuak batzutan ez dira oso adierazkorrak (“Un hallazgo curioso” bezalako izenburu ugari daude), eta agian intereseko artikuluren batzuk ihes egingo zidaten.

Jarraian, aukeratutako zenbait artikulu emango ditut. Kronologikoki doaz (aldizkarian argitaratu ziren fetxaren arabera), bi multzotan:
·        Espeleologiarekin zerikusiren bat dutenak.
·        Beste guztiak (interesgarriak iruditu zaizkidan hainbat gairi buruz).

Haietako askoren aurretik iruzkin bat egin dut, zenbait kasutan datu osagarriak emanaz. Artikulu guztiak dokumentu batean bildu ditut errazago kontsultatzeko; hemen eskegi dut nahi duenak deskargatu dezan (denbora mugatu baterako, leku asko okupatzen baitu -303 orrialde, 800 Mb inguru-; baina aurrerago inork kopia nahiko balu, lasai eskatu diezadala).

Hauxe da dokumentu horretan aurkituko dituzuen artikuluen zerrenda. On egin!

ESPELEOLOGIAREKIN ZERIKUSI DUTENAK
Nahikoa da autoreen zerrendari erreparatzea, Euskal-Erria aldizkariak sasoi hartako espeleologoen artean izan zuen garrantziaz jabetzeko...

  • IRURROARIZAGA, G. 1882. La gruta de Amoroto. In: Variedades éuskaras. Euskal-Erria VI(8): 244-245. Donostia.
  • ANONIMOA. 1882. La cueva de Amoroto. In: Variedades éuskaras.Euskal-Erria VI: 274-276. Donostia.
  • F.R. 1882. La gruta de Achurra. In: Variedades éuskaras. Euskal-Erria VII: 134-135. Donostia.
  • ENCISO, J. 1882. La gruta de Achurra o de Amoroto. In: Variedades éuskaras. Euskal-Erria VII: 268. Donostia.
  • CAPELASTEGUI, Leon. 1884. La gruta de San Valerio en Mondragón. Euskal-Erria Revista Bascongada XI:486-494. Donostia.
  • NAVARRO VILLOSLADA, Francisco. 1888. De lo prehistórico en la Provincias Bascongadas. Euskal-Erria Revista Bascongada XIX:5-11,33-39,65-69,97-101. Donostia.
  • GAMON, MM. GAMON, JI. 1785. Las cuevas de Aitzbitarte en Rentería. Año 1785. Informe enviado á la Real Academia de la Historia por conducto de la Diputación Foral de Guipúzcoa. Euskal-Erria Revista Bascongada XXVI:537-539. Donostia 1892.
  • MURGA MUGARTEGI, Rafael. 1892. Arrechinaga. Euskal-Erria Revista Bascongada XXVI:19-21. Donostia.
  • GORDON, Rogelio. 1893. Euskal batzarre. Expedición Reglamentaria núm 2 bajo la dirección del socio Don Rogelio Gordón. Visita a Oñate. Principales edificios. Ascensión al monte Aitzgorri. Exploración de la famosa cueva de Guesalza. Euskal-Erria Revista Bascongada XXVIII:85-90,177-181. Donostia.
  • ZABALA, Alfonso Maria. 1894. Comisión de Monumentos de Guipúzcoa. San Adrián (Aitzgorri). Euskal-Erria Revista Bascongada XXX:531-537. Donostia.
  • PUIG Y LARRAZ, G. 1897. Las cuevas de Vizcaya. Euskal-Erria Revista Bascongada XXXVI:138-141. Donostia.
  • ADAN DE YARZA, Ramon. 1897. Descripción geológica de Bizcaya. Movimiento y denudaciones del suelo. Euskal-Erria Revista Bascongada XXXVI:138-141. Donostia.
  • SORALUCE, Ramón. 1899. La Cueva de San Valerio. Euskal-Erria. Revista Bascongada XL:15-20. Donostia.
  • BOWLES, Guillermo. 1775. Introducción a la historia natural y a la geografía física de España. Euskal-Erria Revista Bascongada XXXVII:33-38,65-68,129-138. Donostia.
  • REPARAZ, Gonzalo. 1902. Las cavernas de Aitz-Bitarte en Landarbaso. Euskal-Erria. Revista Bascongada XLVII:369-376. Donostia.
  • RODRIGUEZ-FERRER, Miguel. 1905. La Caverna "Aitzkirri". Euskal-Erria. Revista Bascongada LII:214-225. Donostia.
  • ARANZADI, Telesforo. 1905. Lapur-zulu, Impresiones subterráneas. Euskal-Erria. Revista Bascongada LIII: 97-105. Donostia.
  • ALZOLA MINONDO, Pablo. 1912. La exploración de las cavernas en Vizcaya. Euskal-Erria Revista Vascongada LXVI:212-215,272-277,317-321,353-357. Donostia.
  • ARECHAVALA, F. 1907. La gruta de Balzola. Euskal-Erria aldizkaria LVI:27-28. Donostia.
  • BARANDIARAN, J M. 1917. Discurso leido en la solemne apertura del Curso Académico de 1917-1918, en el Seminario Conciliar de Vitoria. Euskal-Erria LXXVII:386-392,434-442,488-496. Donostia.


BESTELAKO ARTIKULU INTERESGARRI BATZUK:

  • GOROSTIDI, M. 1883. El enjuiciamiento criminal en sus relaciones con el catalán y el bascuence. Euskal-Erria Revista Bascongada VIII:298-305. Donostia.
  • MARTINEZ AGUIRRE, Marcial. 1884. De Eibar a Saturrarán, con un recuerdo del rey D. Francisco de Asís. Euskal-Erria Revista Bascongada XI:188-191. Donostia.
  • LA CANI, Rosi. 1887. Santo Tomás. Antaño. Ogaño. Euskal-Erria Revista Bascongada XVII:564-567. Donostia.
  • TRUEBA, Antonio. 1889. El santuario de Arrechinaga. Euskal-Erria Revista Bascongada XXI:225-231,257-267. Donostia.
  • LABAYRU, Estanislao Jaime. 1891. Sobre huelgas. Euskal-Erria Revista Bascongada XXIV:520-522. Donostia.
  • ANONIMOA. 1892. Los bascos en la Argentina. Euskal-Erria Revista Bascongada XXVI:313-316. Donostia.
  • ANONIMOA. 1892. Curiosidades históricas. La expulsión de los judíos de Vitoria en 1492. Cesión por la aljama israelita a dicha ciudad de los terrenos de Judumendi. Euskal-Erria Revista Bascongada XXVII:467-470. Donostia.
  • SORALUCE, Ramón. 1899. La vida de los gitanos en Guipúzcoa. Euskal-Erria. Revista Bascongada XLI:175-179. Donostia.
  • ANONIMOA. 1902. Tipos euskaldunas. El atalayero de Ondárroa. Euskal-Erria. Revista Bascongada XLVI:453-456,510. Donostia.

2017/01/09

Baltzola 1907 eta Barandiaran 1917



Euskal-Erria aldizkari donostiarrak 38 urte iraun zituen (1880-1918). Tarte horretan, euskal intelligentsiaren topaleku bilakatu zela esan dezakegu: izan ere, bere orrialdeetan, euskal kultura munduko VIP gehienak aurki ditzakegu une batean edo bestean, zerbait esateko zuten beste idazle “kaletarrago” askoren artean. Aldizkaria material askoren bilduma da: mami askoko artikuluak, zein arinkeriak (donostiar topikoarekin bat eginez). Artikulu sail honi amaiera ematen dion ale honetan, adibide biak batu ditugu: batetik, F. Aretxabala izeneko jaunak sinatutako espeleo-olerki kitsch xamarra; bestetik, berriz, Jose Miguel Barandiaran arkeologoak 1917-18 ikasturteari hasiera emateko aurkeztutako hitzaldi famatua.

Aretxabalaren testuak ez du azalpen handirik behar: espeleotemen edertasunari kantatzen dio, eta horrekin dena esanda dago.

Barandiaran gaztearen hitzaldia, berriz, interesgarriagoa da: Euskal Herrian ordura arte ezagutzen ziren aurkikuntza prehistorikoen sintesia egiten baitigu. Dena hasi berri zen: sasoi hartan maisu handiek (oso modu prekarioan hasitakoak eta oraindik bizi zirenak) eginiko lan guztiak 20 orrialdetan bil zitezkeen.
Ikusiko duzuenez, kobazuloetan agertutako aztarnategi garrantzitsuenak 388-390 pajinetan aipatzen ditu, egindako lan arkeologikoen laburpena eginaz: Aitzbitarte, Atxurra (Armiña izenarekin; hauxe da Barandiaranek izen hau erabiltzen duen lehenengo aldia[1]), Baltzola eta Santimamiñe (“Cueva de Basondo” izenarekin, aurkitu berria, eta artean aztertu gabea). Hortik aurrera, Euskal Herrian ezagutzen dena azaltzen du, estazio megalitikoei garrantzi berezia emanaz.


[1] GOROSABEL, Oier. 2016. Una cavidad con dos nombres. Buscando un consenso toponímico sobre Atxurra y Armiña. ADES Albisteen Bloga. http://saguzarrak.blogspot.com.es/2016/03/una-cavidad-con-dos-nombres-buscando-un.html